اولاً، چرا باید حکم پدر و مادر در همه موارد یکسان باشد؟
یکی از پیشفرضهایی که گاهی در نقد احکام فقهی مورد استفاده قرار میگیرد، این است که عدالت حقوقی لزوماً به معنای برابری افراد در برابر قانون و برخورداری همگان از احکام یکسان است. این برداشت، دستکم، تمام ابعاد نظریه عدالت را دربرنمیگیرد. اگر عدالت را صرفاً به معنای یکسانبودن احکام بدانیم، تفاوتهای واقعی افراد، موقعیتها، مسئولیتها و شرایط مؤثر در موضوع حکم را نادیده گرفتهایم. در مقابل، اگر عدالت را به معنای قرارگرفتن هر چیز و هر کس در جایگاه شایسته خود و اعطای حق متناسب با موقعیت و مسئولیت او بدانیم، تفاوت در احکام حقوقی نهتنها لزوماً خلاف عدالت نیست، بلکه در برخی موارد لازمه تحقق عدالت خواهد بود.
فقه امامیه نیز نظامی است که در آن شناخت موضوع، شرایط مکلف، موقعیت اجتماعی و مسئولیتهای اشخاص در استنباط و اجرای حکم اهمیت دارد. از این منظر، نمیتوان از پیش فرض کرد که هر دو فردی که در ظاهر مرتکب فعل مشابهی شدهاند، ضرورتاً باید در تمام ابعاد حقوقی و کیفری حکم یکسانی داشته باشند. البته تفاوت در حکم باید مستند به تفاوتی معتبر و مؤثر در موضوع یا ملاک حکم باشد، نه صرف تفاوتهای ظاهری و بیارتباط.
در همین زمینه، روایاتی از امام صادق(ع) وجود دارد که نشان میدهد پاسخ امام به یک پرسش واحد، گاهی با توجه به تفاوت اشخاص سؤالکننده متفاوت بوده است. از جمله، عبدالله بن سلیمان از امام صادق(ع) درباره تفویض امر به امام سؤال میکند. امام در پاسخ، به این نکته اشاره میفرماید که گاهی چند نفر یک مسئله واحد را از امام میپرسند، اما امام به هر یک پاسخی متفاوت میدهد. در بخشی از این روایت آمده است:
«عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(ع) قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْإِمَامِ فَوَّضَ اللَّهُ إِلَیْهِ کَمَا فَوَّضَ إِلَى سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ(ع) فَقَالَ: نَعَمْ، وَذَلِکَ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَهُ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَأَجَابَهُ فِیهَا، وَسَأَلَهُ آخَرُ عَنْ تِلْکَ الْمَسْأَلَةِ فَأَجَابَهُ بِغَیْرِ جَوَابِ الْأَوَّلِ، ثُمَّ سَأَلَهُ آخَرُ فَأَجَابَهُ بِغَیْرِ جَوَابِ الْأَوَّلَیْنِ».
در روایت دیگری، موسی بن اشیم نقل میکند که از امام صادق(ع) مسئلهای پرسید و امام پاسخی به او داد. در همان مجلس، دو نفر دیگر همان مسئله را مطرح کردند، اما امام به هر یک پاسخی متفاوت داد. موسی بن اشیم از این تفاوت پاسخها شگفتزده شد. امام در توضیح این مسئله فرمود:
«یَا ابْنَ أَشْیَمَ، إِنَّ اللَّهَ فَوَّضَ إِلَى سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ(ع) أَمْرَ مُلْکِهِ فَقَالَ: هَذَا عَطَاؤُنَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسَابٍ، وَفَوَّضَ إِلَى مُحَمَّدٍ(ص) أَمْرَ دِینِهِ فَقَالَ: مَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا، فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَتَعَالَى فَوَّضَ أَمْرَهُ إِلَى الْأَئِمَّةِ مِنَّا وَإِلَیْنَا مَا فَوَّضَ إِلَى مُحَمَّدٍ(ص)».
این دو روایت، در بحث حاضر از این جهت قابل توجهاند که نشان میدهند در منطق روایی امامیه، یکسانبودن صورت ظاهری پرسش یا مسئله، لزوماً به معنای یکسانبودن پاسخ نیست؛ زیرا ممکن است تفاوت وضعیت اشخاص، در پاسخ متناسب با هر یک مؤثر باشد. البته این روایات بهتنهایی دلیل بر تفاوت حکم پدر و مادر در مسئله قصاص نیستند، بلکه مؤید این مبنای کلیاند که نباید عدالت را به تساوی مکانیکی احکام فروکاست و برای اثبات تفاوت حکم در هر مسئله باید ملاک و مستند خاص آن را بررسی کرد.
ثانیاً، جایگاه پدر در نظام حقوقی و تکالیف شرعی اسلام با مادر تفاوتهایی دارد.
برای فهم این تفاوت باید به مجموعه مسئولیتهایی توجه کرد که شریعت در قبال فرزند بر عهده پدر قرار داده است. بررسی تکالیف شرعی پدر نشان میدهد که این مسئولیتها ابعاد مختلفی دارند. در بعد مالی، پدر مکلف است در صورت تحقق شرایط وجوب نفقه، نیازهای متعارف و ضروری فرزند، از جمله خوراک، پوشاک، مسکن و سایر هزینههای لازم زندگی را تأمین کند. در بعد نگهداری و مراقبت، در مواردی که حضانت بر عهده اوست، مسئولیت حفظ سلامت، امنیت و مصلحت کودک را بر عهده دارد. در بعد اعتقادی و تربیتی، موظف است زمینه آشنایی فرزند با معارف و احکام ضروری دین، شناخت واجبات و محرمات و آمادگی برای انجام تکالیف شرعی را فراهم سازد و در صورت تحقق شرایط وجوب، او را به معروف دعوت و از منکر بازدارد. همچنین، جلوگیری از قرارگرفتن فرزند در معرض فساد و انحراف، مراقبت از سلامت و جان او و پیشگیری از تضییع حقوق وی، از دیگر ابعاد مسئولیت شرعی پدر به شمار میروند. افزون بر این، پدر در محدوده ولایت شرعی خود مکلف به حفظ و اداره اموال فرزند نابالغ، رعایت مصلحت او در تصرفات مالی و جلوگیری از تضییع حقوق و داراییهای وی است.
این مجموعه نشان میدهد که مسئولیت پدر صرفاً به تأمین نیازهای مادی فرزند محدود نیست، بلکه ابعاد جسمانی، اعتقادی، تربیتی، اخلاقی، حقوقی و مالی زندگی او را نیز دربرمیگیرد. بنابراین، جایگاه پدر از حیث مجموعه مسئولیتهایی که در نظام شرعی بر عهده او قرار گرفته، با جایگاه مادر تفاوتهایی دارد و نمیتوان بدون بررسی این تفاوتها، انتظار داشت که تمام احکام حقوقی این دو در همه موارد یکسان باشد.
نکته مهمتر آن است که تحقق بخش مهمی از این مسئولیتها، بدون برخورداری پدر از اختیارات متناسب امکانپذیر نیست. تأمین نیازهای تربیتی و دینی فرزند، نظارت بر وضعیت اخلاقی و رفتاری او، جلوگیری از قرارگرفتن وی در معرض خطر و فساد، تصمیمگیری درباره برخی امور مربوط به نگهداری و سرپرستی و نیز اداره و حفظ اموال او، همگی مستلزم برخورداری از نوعی اختیار در هدایت، نظارت، تصمیمگیری و اقدام است. به بیان دیگر، هنگامی که شارع مسئولیت انجام اموری را بر عهده پدر قرار میدهد، برخورداری از اختیاراتی که اجرای آن مسئولیتها را ممکن میسازد، بهعنوان مقدمه تحقق تکلیف اهمیت پیدا میکند. بنابراین، نمیتوان از یک سو پدر را مکلف به انجام مجموعهای از وظایف شرعی در قبال فرزند دانست و از سوی دیگر، او را از اختیارات متناسب و ضروری برای ایفای این وظایف محروم کرد.
بر این اساس، میتوان مبنای مسئولیتمحور ولایت پدر را بر این اندیشه استوار ساخت که اختیار شرعی پدر در قبال فرزند باید در ارتباط با مسئولیتهای شرعی او و متناسب با ضرورتهای اجرای آنها فهم و تفسیر شود. در این تلقی، ولایت صرفاً امتیازی برای اعمال اراده پدر یا تسلط بر شئون فرزند نیست، بلکه اختیاری هدفمند است که مشروعیت و حدود اعمال آن با مسئولیتهای محولشده به پدر ارتباط دارد.
ثالثاً، وجود ولایت شرعی پدر میتواند در تحلیل تفاوت حکم او در قتل فرزند مؤثر باشد؛ اما این ولایت مطلق و بدون شرط نیست.
بر اساس این مبنا، باید میان پدری که واجد شرایط ولایت شرعی است و پدری که به دلایل مختلف فاقد این شرایط شده است، تفکیک کرد. ولایت پدر را نمیتوان صرفاً با اثبات رابطه نسبی میان او و فرزند محقق دانست، بلکه تحقق و استمرار آن، بر اساس دیدگاهی که در این تحلیل ارائه میشود، به مجموعهای از شرایط وابسته است: نخست، مؤمنبودن پدر؛ دوم، عاقلبودن او؛ سوم، توانایی اعمال ولایت؛ چهارم، ضرر نرساندن به فرزند، با توجه به مفاد آیه شریفه «لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ»؛ و پنجم، رعایت مصلحت و غبطه فرزند.
بنابراین، اگر پدری واجد این شرایط باشد، از منظر این تحلیل، حکم عدم قصاص او در قتل فرزند باید در چارچوب جایگاه و ولایت شرعی وی بررسی شود. در این فرض، عدم قصاص به معنای بیکیفرماندن پدر نیست، بلکه مجازات او در قالب پرداخت دیه و تعزیر قابل بررسی است. به بیان دیگر، عدم قصاص به معنای نفی مسئولیت کیفری و شرعی نیست، بلکه تفاوت در نوع مجازات است.
اما اگر پدر فاقد شرایط ولایت باشد، باید میان صورتهای مختلف فقدان ولایت تفکیک کرد؛ زیرا هر فقدان ولایتی الزاماً منشأ و حکم یکسانی ندارد.
پس حتی در مسئله قتل فرزند نیز نمیتوان حکم پدر را به یک صورت واحد فروکاست. پدر واجد شرایط ولایت، پدر فاقد ولایت به سبب جنون، پدر کافر، پدری که ولایت او به سبب رفتار زیانبار زائل شده و پدری که با ناتوانی مالی مواجه است، وضعیتهای متفاوتی دارند و بررسی حکم هر یک نیازمند توجه به مبنای حقوقی و شرایط خاص همان وضعیت است. در نتیجه، حتی اگر اصل تفاوت حکم پدر و مادر پذیرفته شود، این تفاوت به معنای برخورداری مطلق همه پدران از یک حکم ثابت نیست.
رابعاً، عدم قصاص پدر لزوماً به معنای تخفیف مجازات و برخورداری او از عقوبت کمتر نیست؛ بلکه میتوان از زاویه دیگری به این مسئله نگریست.
یکی از برداشتهای رایج این است که وقتی پدر در برابر قتل فرزند قصاص نمیشود، در مقایسه با مادری که قصاص میشود، از مجازات سبکتری برخوردار شده است. اما این برداشت تنها زمانی درست است که قصاص را صرفاً از حیث شدت ظاهری مجازات دنیوی بررسی کنیم و آثار اخروی آن را نادیده بگیریم.
در روایات اسلامی، قصاص و تحمل مجازات دنیوی میتواند در نسبت با توبه و پاکشدن از گناه مورد توجه قرار گیرد. از امام صادق(ع) درباره مردی که دیگری را عمداً به قتل رسانده و راه توبه او سؤال شد. امام فرمود:
«قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ(ع): رَجُلٌ قَتَلَ رَجُلًا مُتَعَمِّداً، مَا تَوْبَتُهُ؟ قَالَ: یُمَکِّنُ مِنْ نَفْسِهِ».
یعنی از امام پرسیدم: مردی دیگری را عمداً کشته است؛ توبه او چیست؟ فرمود: خود را در اختیار اولیای دم قرار دهد تا درباره او حکم کنند.
همچنین در روایت دیگری آمده است:
«مَنْ أَذْنَبَ ذَنْباً فَعُوقِبَ عَلَیْهِ فِی الدُّنْیَا، فَاللَّهُ أَعْدَلُ مِنْ أَنْ یُثَنِّیَ عَلَى عَبْدِهِ الْعُقُوبَةَ».
یعنی هر کس گناهی مرتکب شود و در دنیا به سبب آن مجازات گردد، خداوند عادلتر از آن است که مجازات را برای بار دوم بر بنده خود تکرار کند.
بر اساس این روایات، میتوان گفت که مجازات دنیوی در برخی موارد، از جمله قصاص، ممکن است در تطهیر گناهکار و رفع یا تخفیف عقوبت اخروی او مؤثر باشد. بنابراین، اگر قاتلی به قصاص محکوم شود و مجازات دنیوی درباره او اجرا گردد، این امر میتواند از جهت اخروی نیز آثار مهمی داشته باشد. اما در فرضی که پدر به سبب حکم اختصاصی خود قصاص نمیشود، چنین مجازات دنیویای که بر اساس روایت میتواند موجب تطهیر او از گناه شود، تحقق پیدا نمیکند. در نتیجه، مسئولیت و عقوبت اخروی او همچنان قابل طرح است و نمیتوان صرف عدم قصاص را به معنای رهایی او از پیامدهای قتل دانست.
از این منظر، حتی میتوان گفت عدم قصاص در چنین فرضی، الزاماً امتیازی به سود پدر نیست؛ زیرا در حالی که قصاص میتواند برای قاتل واجد شرایط، مجازات دنیوی و در عین حال زمینه تطهیر اخروی باشد، عدم اجرای آن به معنای باقیماندن امکان مؤاخذه اخروی است. بهویژه آنکه قرآن کریم درباره عذاب آخرت میفرماید: «وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ»؛ و عذاب آخرت بزرگتر است، اگر میدانستند.
بنابراین، نمیتوان با مشاهده عدم قصاص پدر، بلافاصله نتیجه گرفت که او از امتیاز کیفری برخوردار شده یا عدالت درباره او کمتر اجرا شده است؛ زیرا باید نسبت میان مجازات دنیوی، توبه، تطهیر از گناه و مسئولیت اخروی را نیز در نظر گرفت. البته این استدلال به معنای آن نیست که هر کس قصاص نشود، حتماً از عقوبت اخروی برخوردار خواهد بود؛ زیرا توبه واقعی، عفو الهی و سایر عوامل مؤثر در آمرزش نیز باید مورد توجه قرار گیرند. مقصود آن است که عدم قصاص بهخودیخود به معنای تحقق تطهیر ناشی از مجازات دنیوی نیست.
در مجموع، پاسخ به پرسش تفاوت حکم پدر و مادر در قتل فرزند را نباید صرفاً در مقایسه ظاهری دو مجازات جستوجو کرد. نخست باید پذیرفت که عدالت الزاماً به معنای یکسانبودن احکام همه اشخاص نیست و تفاوت مسئولیتها و موقعیتهای حقوقی میتواند در تفاوت احکام مؤثر باشد. سپس باید به جایگاه ویژه پدر در نظام تکالیف و مسئولیتهای شرعی، ارتباط این مسئولیتها با اختیارات و ولایت او و شرایط تحقق و استمرار این ولایت توجه کرد. بر این اساس، حکم عدم قصاص پدر را نمیتوان بهصورت حکمی مطلق و بدون توجه به شرایط و وضعیت حقوقی او تحلیل کرد. افزون بر این، عدم قصاص نیز لزوماً به معنای مجازات کمتر از حیث آثار نهایی نیست؛ زیرا باید پیامدهای اخروی و نقش مجازات دنیوی در تطهیر از گناه را نیز در نظر گرفت. ازاینرو، مسئله تفاوت حکم پدر و مادر در فقه امامیه، مسئلهای است که باید در چارچوب نظام جامع مسئولیتها، اختیارات، ولایت و آثار دنیوی و اخروی احکام کیفری تحلیل شود.
برای بررسی واژهای که عیسی(ع) در زبان آرامی برای اشاره به «تسلیدهنده آینده» به کار برده است، نمیتوان تنها به متن یونانی انجیل یوحنا اکتفا کرد؛ بلکه باید ترجمههای کهن انجیل به زبان آرامی و سریانی، سنتهای مسیحی فلسطین و نقلهای تاریخی مربوط به بشارت عیسی(ع) را نیز بررسی کرد. اهمیت این بررسی در آن است که ممکن است ترجمههای کهن آرامی، معادل معنایی واژهای را حفظ کرده باشند که در متن یونانی انجیل با صورت παράκλητος (Paraklētos) ثبت شده است.
مهمترین یافته در این زمینه، واژهای است که در سنت ترجمه انجیل به زبان آرامی فلسطینی مسیحی به کار رفته است:
ܡܢܚܡܢܐ
Menaḥḥəmānā / Mnaḥḥəmānā
این واژه به معنای «تسلیدهنده»، «آرامشبخش» و «دلگرمکننده» است و از ریشه سامی نـحـم (N-Ḥ-M) اشتقاق یافته است. این ریشه بر مفاهیمی چون تسلیدادن، آرامشبخشیدن، رفع اندوه و دلگرمکردن دلالت دارد. بنابراین، «مَنَحْمَنا» به شخصی اشاره میکند که موجب تسلای دیگری میشود، او را از اندوه و نگرانی بیرون میآورد و به وی آرامش و اطمینان میبخشد.
این صورت در سنت ترجمه آرامی فلسطینی مسیحی، بهعنوان معادل معنایی واژه یونانی παράκλητος به کار رفته است. پاراکلتوس واژهای یونانی است که در انجیل یوحنا، بهویژه در آیات ۱۴:۱۶، ۱۴:۲۶، ۱۵:۲۶ و ۱۶:۷، برای اشاره به شخصی به کار میرود که پس از عیسی(ع) میآید. این واژه از نظر معنایی دامنهای شامل یاور، مدافع، شفیع و تسلیدهنده دارد؛ اما انتخاب واژه «مَنَحْمَنا» در ترجمه آرامی، بُعد تسلیبخشی و آرامشآفرینی آن را برجسته میکند.
اهمیت این شاهد در پژوهش شان آنتونی با عنوان Muḥammad, Menaḥem, and the Paraclete (2016) بررسی شده است. آنتونی نشان میدهد که در سنت آرامی فلسطینی مسیحی، واژه «مَنَحْمَنا» برای انتقال معنای پاراکلتوس به کار رفته و صورت نزدیک به آن در نقل ابناسحاق از یوحنا ۱۵:۲۶ نیز دیده میشود. ابناسحاق این واژه را با نام محمد مرتبط دانسته است؛ بااینحال، از نظر ریشهشناختی باید میان این دو تمایز گذاشت: «مَنَحْمَنا» از ریشه نحم و به معنای تسلیدهنده است، درحالیکه «محمد» از ریشه حمد و به معنای ستوده و بسیار ستایششده است. بنابراین، ارتباطی که ابناسحاق میان این دو برقرار میکند، تطبیقی تفسیری است و نه اشتقاقی لغوی.
از نظر تاریخی، این یافته اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا نشان میدهد که در یکی از سنتهای کهن ترجمه انجیل، پاراکلتوس نه با حفظ لفظ یونانی، بلکه با واژهای سامی و معادل معنایی آن ترجمه شده است. بااینحال، باید توجه داشت که متن آرامی فلسطینی موجود، ترجمهای از انجیل است و نمیتوان صرفاً بر اساس آن، واژه دقیق و قطعی مورد استفاده عیسی(ع) را بازسازی کرد. این متن نشاندهنده چگونگی فهم و انتقال مفهوم پاراکلتوس در سنت مسیحی فلسطین است.
در کنار این شاهد آرامی، منابع حدیثی امامیه نیز اطلاعات مهمی درباره این عنوان در اختیار میگذارند. در دو روایت منسوب به امام رضا(ع)، واژه پاراکلتوس با دو ضبط متفاوت «الفارقلیطا» و «البارقلیطا» آمده و در هر دو مورد به شخصی اشاره دارد که پس از عیسی(ع) ظهور خواهد کرد. اهمیت این روایات در آن است که امام رضا(ع) در احتجاج با عالمان مسیحی و یهودی، به بشارتی در انجیل استناد میکند که مضمون آن با وعده آمدن پاراکلتوس در انجیل یوحنا ارتباط دارد.
در روایت نخست، امام رضا(ع) در مناظره با رأسالجالوت، پس از اشاره به اینکه عیسی(ع) تا زمان عروج مطابق سنت تورات عمل میکرد، عبارتی را از انجیل نقل میکند:
«إنَّ ابنَ البَرَّةِ ذاهِبٌ، و(الفارِقْلیطا) جائی مِن بَعدِهِ، وهو یُخَفِّفُ الآصارَ، ویُفَسِّرُ لکم کلَّ شیءٍ، ویَشهَدُ لی کما شَهِدتُ لهُ، أنا جِئتُکم بالأمثالِ وهو یَأتیکم بالتأویلِ».
مضمون عبارت چنین است: پسر آن زن پاکدامن میرود و فارقلیطا پس از او میآید؛ او بارهای گران را سبک میکند، همهچیز را برای شما تفسیر میکند و همانگونه که من به حقانیت او گواهی دادهام، او نیز به حقانیت من گواهی خواهد داد. سپس عیسی(ع) میگوید: من برای شما مَثَلها آوردم و او تأویل را برای شما خواهد آورد. هنگامی که امام رضا(ع) از رأسالجالوت درباره پذیرش این عبارت در انجیل سؤال میکند، وی آن را انکار نمیکند. این روایت در عیون أخبار الرضا، جلد اول، صفحه ۱۶۴، حدیث اول، و نیز در الاحتجاج طبرسی، جلد دوم، صفحه ۴۱۴ نقل شده است.
در روایت دیگر، امام رضا(ع) در مناظره با جاثلیق، بشارت دیگری را از انجیل نقل میکند که در آن واژه با ضبط «البارقلیطا» آمده است:
«إنّی ذاهِبٌ إلى رَبّی ورَبِّکم، والبارْقلیطا جائی، وهو الّذی یَشهَدُ لی بالحقِّ کما شَهِدتُ له، وهو الّذی یُفَسِّرُ لکم کلَّ شیءٍ، وهو الّذی یُبدی فَضائحَ الأُمَمِ، وهو الّذی یَکسِرُ عَمُودَ الکُفرِ».
مضمون این عبارت چنین است: من به سوی پروردگار خود و پروردگار شما میروم و بارقلیطا میآید؛ او کسی است که به حقانیت من گواهی میدهد، همانگونه که من به حقانیت او گواهی دادهام؛ او همهچیز را برای شما تفسیر میکند، رسواییهای امتها را آشکار میسازد و ستون کفر را درهم میشکند. جاثلیق نیز پس از شنیدن این عبارت، مطالب نقلشده را میپذیرد. این روایت در التوحید شیخ صدوق، صفحه ۴۲۸، حدیث اول، نقل شده است.
مقایسه این دو روایت نشان میدهد که واژه مورد بحث در سنت حدیثی امامیه با دو صورت «فارقلیطا» و «بارقلیطا» ثبت شده است. با وجود اختلاف در ضبط، هر دو صورت به یک عنوان اشاره دارند و در هر دو روایت، شخصیت موردنظر پس از عیسی(ع) میآید و مأموریتهایی چون گواهیدادن به حقانیت عیسی، تفسیر حقایق و آشکارساختن امور پنهان را بر عهده دارد. در روایت نخست، افزون بر این ویژگیها، تقابل معناداری میان دو مأموریت مطرح شده است:
«أنا جئتکم بالأمثال وهو یأتیکم بالتأویل».
یعنی عیسی(ع) برای مخاطبان خود مَثَلها آورده، اما شخصی که پس از او میآید، تأویل را برای آنان خواهد آورد. این تعبیر از جهت بررسی نسبت میان بشارت انجیل یوحنا و برداشت امامیه از شخصیت موعود پس از عیسی(ع)، اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا مأموریت شخصیت آینده صرفاً استمرار تعلیمات پیشین معرفی نشده، بلکه با آشکارسازی معانی و تأویل حقایق نیز پیوند خورده است.
از نظر زبانشناختی، دو ضبط «فارقلیطا» و «بارقلیطا» را باید در کنار صورت سریانی ܦܪܩܠܝܛܐ (Paraqlyṭā) قرار داد. این صورت سریانی، آوانویسی واژه یونانی παράκλητος است و در سنت سریانی بهجای ترجمه معنایی، صورت یونانی واژه حفظ شده است. در مقابل، سنت آرامی فلسطینی مسیحی با استفاده از واژه ܡܢܚܡܢܐ، معنای آن را به زبان سامی منتقل کرده است. بنابراین، با دو شیوه متفاوت مواجهیم: در یکی، صورت آوایی واژه یونانی حفظ شده و در دیگری، معادل معنایی آن به کار رفته است.
مقایسه محتوای روایات امامیه با انجیل یوحنا نیز از اهمیت خاصی برخوردار است. در یوحنا ۱۴:۲۶، پاراکلتوس با تعلیم و یادآوری سخنان عیسی معرفی میشود؛ در یوحنا ۱۵:۲۶، از شهادت او درباره عیسی سخن میرود؛ و در یوحنا ۱۶:۱۳، نقش او در هدایت به سوی حقیقت مطرح میشود. در روایات امام رضا(ع) نیز شهادت به حقانیت عیسی و تفسیر حقایق از ویژگیهای اصلی شخصیت آینده است. این اشتراکات نشان میدهد که مضمون روایات امامیه با مجموعه بشارتهای پاراکلتوس در انجیل یوحنا ارتباط قابل توجهی دارد؛ هرچند عبارات نقلشده در روایات امامیه عیناً با متن یونانی موجود یوحنا یکسان نیستند و برای تعیین نسبت تاریخی آنها باید مسیر انتقال و اختلاف نسخههای متون بررسی شود.
در مجموع، سه صورت زبانی برای بررسی این عنوان اهمیت دارند: παράκλητος در متن یونانی انجیل یوحنا، ܦܪܩܠܝܛܐ در سنت سریانی و صورتهای عربی «فارقلیطا» و «بارقلیطا» در روایات امامیه، و سرانجام ܡܢܚܡܢܐ در سنت آرامی فلسطینی مسیحی. دو صورت نخست از نظر لفظی به یکدیگر نزدیکاند و بازتاب انتقال واژه یونانی را نشان میدهند؛ اما صورت سوم معادل معنایی آن است و بر مفهوم تسلیدهنده و آرامشبخش تأکید میکند.
بنابراین، مهمترین نتیجه این بررسی آن است که برای شناخت عنوانی که در انجیل یوحنا به شخصیت وعدهدادهشده پس از عیسی(ع) اطلاق شده، باید میان صورت اصلی یونانی، معادلهای آرامی و سریانی و نقلهای حدیثی اسلامی تفکیک کرد. واژه «مَنَحْمَنا» نشان میدهد که در سنت آرامی فلسطینی، مفهوم پاراکلتوس با معنای تسلیدهنده و آرامشبخش فهمیده شده است؛ درحالیکه روایات امامیه با حفظ صورت آوایی «فارقلیطا» و «بارقلیطا»، این عنوان را در ضمن بشارت به آمدن شخصی پس از عیسی(ع) نقل کردهاند و ویژگیهایی چون شهادت به حقانیت عیسی، تفسیر همهچیز و آوردن تأویل را برای او برشمردهاند. بااینحال، این شواهد بهتنهایی برای تعیین لفظ دقیق آرامی عیسی کافی نیستند، بلکه مبنایی مهم برای پژوهش تطبیقی درباره زبان، انتقال و تفسیر بشارت پاراکلتوس فراهم میکنند.
. Anthony, Sean W. (2016). “Muḥammad, Menaḥem, and the Paraclete.” Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 79(2), 255–278.
. Lewis, Agnes Smith, and Margaret Dunlop Gibson (1899). The Palestinian Syriac Lectionary of the Gospels.
. Sokoloff, Michael (2014). A Dictionary of Christian Palestinian Aramaic. Peeters.
4. شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا، ج ۱، ص ۱۶۴، ح ۱.
5. شیخ صدوق، التوحید، ص ۴۲۸، ح ۱.
6. طبرسی، الاحتجاج، ج ۲، ص ۴۱۴.

سریال کرهای شیطان من را میتوان در امتداد ایدهای قرار داد که پیشتر در سریال آمریکایی لوسیفر به شکلی گستردهتر و با تکیه بر اسطورهشناسی و الهیات مسیحی مطرح شده بود. هر دو اثر از شخصیتی آغاز میکنند که در نظام باورهای دینی و فرهنگی، جایگاهی ازپیشتعیینشده دارد: شیطان، نماد شر، گناه، فریب و طغیان در برابر خداست. اما هر دو روایت با قرار دادن این شخصیت در مرکز داستان، بهتدریج همین جایگاه تثبیتشده را زیر سؤال میبرند. از این منظر، شیطان من را میتوان نوعی بازآفرینی شرقی از الگوی روایی و فکری لوسیفر دانست؛ بازآفرینیای که در آن، رویکرد اصلی تغییر نکرده، بلکه زبان اسطورهای، نشانههای دینی و شیوه ارتباط با مخاطب متناسب با فرهنگ شرق تغییر یافته است.
اهمیت لوسیفر در این است که صرفاً تصویری متفاوت از شیطان ارائه نمیکند، بلکه مخاطب را وادار میکند درباره مبنای قضاوت خود نسبت به او تجدیدنظر کند. مخاطب با پیشفرضی وارد داستان میشود که بر اساس آن، لوسیفر موجودی شرور است؛ اما روایت بهتدریج او را در موقعیتهایی قرار میدهد که با این تعریف سازگار نیستند. لوسیفر عاشق میشود، رنج میکشد، احساس گناه میکند، درگیر بحران هویت میشود و برای نجات انسانها دست به انتخابهایی میزند که گاه مستلزم فداکاری و ازخودگذشتگیاند. در نتیجه، شخصیت شیطان از قالب نمادین و انتزاعی شر بیرون میآید و به موجودی پیچیده و دارای عواطف و اراده تبدیل میشود. این تغییر صرفاً به معنای خوب جلوه دادن شیطان نیست؛ مسئله اصلی این است که چرا مخاطب از ابتدا و بدون شناخت شخصیت، صرفاً به دلیل عنوان و جایگاه دینی او، حکم به شرارتش داده است.
اما واسازی در لوسیفر به تصویر شیطان محدود نمیماند؛ تعریف خدا نیز در این سریال دستخوش تغییر میشود. خدا دیگر صرفاً همان پدر مقتدر، دانای مطلق و فرمانروای بیچونوچرای جهان نیست که در سنت مسیحی به تصویر کشیده شده است. رابطه او با لوسیفر، تصمیمهایش، مداخلاتش در زندگی فرزندانش و شیوه مواجههاش با اختیار و اراده آنها، تصویر سنتی خدا را نیز به پرسش میکشد. به این ترتیب، سریال تنها جایگاه شیطان را تغییر نمیدهد، بلکه قطب مقابل او را نیز از جایگاه مطلق و دستنیافتنی خارج میکند. وقتی شیطان دیگر تجسم قطعی شر نباشد، خدا نیز نمیتواند بدون پرسش و بررسی، در جایگاه بدیهی و تثبیتشده خیر و حقیقت باقی بماند. روایت با پیچیده کردن رابطه این دو، خودِ ساختار دوگانه خدا و شیطان را متزلزل میکند.
این بازنگری حتی به روایت آفرینش انسان و شخصیتهای آدم و حوا نیز گسترش پیدا میکند. لوسیفر با بازخوانی این شخصیتها و جایگاهشان در جهان اسطورهای مسیحیت، روایت آشنای آفرینش و روابط میان خدا، انسان و شیطان را از حالت تقدس و بداهت خارج میکند. آدم و حوا دیگر صرفاً شخصیتهایی نیستند که باید همان نقش تثبیتشده در روایت دینی را ایفا کنند؛ آنها نیز وارد روابط و موقعیتهایی میشوند که امکان نگاه انتقادی به تصویر سنتی انسان نخستین، گناه نخستین و نظم الهی را فراهم میکند. بنابراین دامنه واسازی سریال از شیطان و خدا فراتر میرود و به یکی از بنیادیترین روایتهای سازنده جهانبینی مسیحی میرسد.
در اینجا میتوان هدف نهایی لوسیفر را در چارچوب تفکر پستمدرن و بهویژه واسازی دریدایی فهمید. در این خوانش، حقیقتهای تثبیتشده و دوگانههایی مانند خیر و شر، خدا و شیطان، مقدس و نامقدس، گناهکار و بیگناه، نه مفاهیمی دارای ماهیتی مستقل و تغییرناپذیر، بلکه محصول نظامهای فرهنگی، تاریخی، دینی و زبانیاند. این نظامها در طول زمان به مفاهیمی خاص معنا میبخشند و سپس همان معناها را چنان طبیعی و بدیهی جلوه میدهند که گویی از ابتدا در ذات اشیا وجود داشتهاند. واسازی دقیقاً از همین نقطه آغاز میشود: آنچه بدیهی و طبیعی به نظر میرسد، دوباره مورد پرسش قرار میگیرد و سازوکار شکلگیری آن آشکار میشود.

از این منظر، لوسیفر نمیخواهد صرفاً بگوید شیطان خوب است و خدا بد؛ چنین برداشتی فقط جابهجایی جای دو قطب یک تقابل قدیمی خواهد بود. هدف عمیقتر، بیثبات کردن خود این تقابل است. سریال نشان میدهد که نمیتوان تنها بر اساس جایگاه اسطورهای و دینی یک شخصیت، درباره ماهیت اخلاقی او حکم قطعی صادر کرد. معنا در این روایت ثابت و نهایی نیست؛ در رابطه میان شخصیتها، انتخابها، تجربهها و موقعیتهای متفاوت تغییر میکند. به بیان دیگر، شیطان و خدا دیگر دو مفهوم کاملاً مستقل و متضاد نیستند که هرکدام معنایی ازلی و تغییرناپذیر داشته باشند؛ معنای هرکدام در نسبت با دیگری و در بستر روایت شکل میگیرد و پیوسته به تعویق میافتد.
شیطان من نیز همین مسیر فکری را دنبال میکند، اما برای همراه کردن مخاطب شرقی، از زبان و نشانههای فرهنگی متفاوتی بهره میگیرد. در حالی که لوسیفر برای برقراری ارتباط با مخاطب غربی به ادبیات مسیحی، شخصیت لوسیفر، خدا، آدم و حوا و روایتهای آشنای آن سنت تکیه میکند، شیطان من از عناصر جهانبینی شرقی، از جمله تناسخ، زندگیهای پیشین و دگرگونی روح و هویت استفاده میکند. در اینجا نیز شیطان موجودی نیست که از ابتدا و به حکم ذات خود شرور بوده باشد؛ او در گذشته انسانی بوده که تجربه رنج و انتقام، مسیر وجودیاش را تغییر داده است. بنابراین، همانطور که در لوسیفر پیشفرضهای مخاطب درباره شیطان مسیحی به چالش کشیده میشود، در شیطان من نیز تصویر سنتی شیطان با استفاده از نشانههای فرهنگی و اسطورهای شرق بازسازی میشود.
تفاوتهای این دو اثر را باید بیش از آنکه ناشی از تفاوت در هدف نهایی بدانیم، حاصل تفاوت در مخاطب و بستر فرهنگی آنها در نظر بگیریم. لوسیفر برای مخاطبی ساخته شده که با روایت مسیحی از شیطان، خدا و آفرینش آشنایی دارد؛ بنابراین از همان نشانهها استفاده میکند تا ذهنیت تثبیتشده او را دگرگون کند. در مقابل، شیطان من برای مخاطبی شرقی، از مفاهیمی مانند تناسخ و چرخه زندگی و مرگ بهره میگیرد تا همان پرسش را در قالبی آشناتر مطرح کند. در هر دو، شخصیت شیطان نقطه ورود به یک پرسش عمیقتر است: آیا آنچه ما شر، خیر، مقدس یا نامقدس مینامیم، حقیقتی ثابت و ذاتی دارد یا معنای آن درون نظامهای اعتقادی و فرهنگی ساخته شده است؟
از این جهت، میتوان گفت شیطان من در رویکرد کلی خود ادامهدهنده الگویی است که لوسیفر پیشتر آن را به کار گرفته بود؛ الگویی که در آن، شخصیت مطرود و محکوم نظام دینی به مرکز روایت منتقل میشود تا از خلال زندگی و انتخابهای او، اعتبار همان نظام قضاوت مورد پرسش قرار گیرد. تفاوت دو سریال در پوشش فرهنگی و اسطورهای این ایده است، نه در بنیان فکری آن. هر دو با استفاده از چهره شیطان، مخاطب را به بازنگری در تصورات تثبیتشدهاش درباره خدا، انسان، خیر و شر دعوت میکنند.
در نهایت، اهمیت این دو اثر را نباید تنها در ارائه تصویری انسانیتر از شیطان یا نمایش رابطه عاشقانه او با انسان جستوجو کرد. هدف نهایی آنها، در این خوانش، تغییر زاویه دید مخاطب و برهم زدن مرزهایی است که فرهنگ و دین میان مفاهیم متضاد ایجاد کردهاند. مخاطب ابتدا با همان باورهای آشنا وارد داستان میشود، اما در پایان دیگر نمیتواند با همان اطمینان اولیه درباره شخصیتها و جایگاهشان قضاوت کند. شیطان دیگر الزاماً شر نیست، خدا دیگر لزوماً در جایگاه بیچونوچرای خیر و قدرت مطلق قرار ندارد و حتی روایت آفرینش انسان نیز از امکان بازخوانی و پرسش مصون نمیماند. این همان نقطه مشترک و بنیادین لوسیفر و شیطان من است: نه جایگزین کردن یک حقیقت قطعی با حقیقتی دیگر، بلکه به پرسش کشیدن نظامی که اساساً به ما میگوید چه چیزی را حقیقت، خیر، شر، مقدس یا نامقدس بدانیم.

سریال کرهای «شیطان من» (My Demon) را میتوان فراتر از یک اثر عاشقانه فانتزی یا داستانی درباره رابطه یک انسان با موجودی ماورایی تحلیل کرد. در لایه عمیقتر، این سریال واجد نوعی رویکرد فلسفی و نشانهشناختی است که مخاطب را با پرسشی بنیادین درباره ماهیت حقیقت، خیر، شر، خدا و شیطان مواجه میکند. اهمیت این اثر صرفاً در آن نیست که تصویری متفاوت از شیطان ارائه میدهد، بلکه در این است که با بهکارگیری مجموعهای از نشانههای بصری، اسطورهای، دینی و فرهنگی، دستگاه مفهومی و ذهنی مخاطب را که بر اساس آن مفاهیمی مانند خیر و شر را از یکدیگر تفکیک میکند، به چالش میکشد. از این منظر، میتوان سریال را با رویکردی پستمدرن و بهویژه از دریچه اندیشه واسازی ژاک دریدا مورد بررسی قرار داد.
در نظامهای فکری و باورهای سنتی، معمولاً نوعی حقیقت اصیل و مرجع نهایی برای تعریف جهان فرض میشود. در چنین نظامی، خدا در جایگاه خیر مطلق و سرچشمه آفرینش قرار میگیرد و شیطان در جایگاه مقابل، نماد شر، زشتی، فریب و انحراف است. این تقابل صرفاً یک تقسیمبندی اخلاقی نیست، بلکه به شکلگیری مجموعهای از دوگانههای معنایی منجر میشود که در آنها هر مفهوم از طریق قرارگرفتن در برابر مفهوم مقابل خود تعریف میشود. خیر در برابر شر، زیبایی در برابر زشتی، مقدس در برابر نامقدس و خدا در برابر شیطان قرار میگیرد. این نظام معنایی بهتدریج در فرهنگ و ذهن جمعی انسان تثبیت میشود، بهگونهای که مخاطب پیش از مواجهه با مصداقهای این مفاهیم، درباره ماهیت آنها قضاوت کرده است. سریال «شیطان من» دقیقاً از همین نقطه آغاز میکند و با تغییر نشانههای آشنای این نظام، اعتبار و ثبات آن را زیر سؤال میبرد.
نخستین و آشکارترین اقدام سریال در این مسیر، بازتعریف تصویر شیطان است. شیطان در باورهای سنتی معمولاً موجودی زشت، ترسناک، فریبکار و مظهر پلیدی تصور میشود؛ اما در این سریال، گو وون بهعنوان شیطان در قالب مردی زیبا، جذاب، شیک، باوقار و دارای کاریزمایی چشمگیر ظاهر میشود. این انتخاب صرفاً یک تصمیم هنری برای جذابیت بصری شخصیت نیست، بلکه واجد کارکردی مفهومی است. مخاطب با موجودی مواجه میشود که از نظر عنوان و جایگاه اسطورهای باید نماد شر باشد، اما از نظر ظاهر و رفتار، نهتنها ترسناک نیست، بلکه بهتدریج به شخصیتی دوستداشتنی و همدلیبرانگیز تبدیل میشود. در واقع، سریال پیش از آنکه درباره ماهیت شیطان توضیحی بدهد، تصویر تثبیتشده او را در ذهن مخاطب مختل میکند. این تغییر از زیبایی ظاهری آغاز میشود و به بازتعریف ویژگیهای اخلاقی و عاطفی او گسترش مییابد. شیطان داستان ظرفیت عشقورزیدن، دلبستگی، نگرانی، وفاداری و ازخودگذشتگی دارد. موجودی که در نظام سنتی نماد شرارت و تباهی است، در جریان روایت به موجودی تبدیل میشود که برای نجات انسانی دیگر حاضر است از قدرت، هویت و حتی بقای خود چشمپوشی کند. بنابراین، مسئله صرفاً خوبشدن یک شخصیت شرور نیست، بلکه زیر سؤال رفتن رابطهای است که فرهنگ میان مفهوم شیطان و مفهوم شر برقرار کرده است. مخاطب ناخواسته با این پرسش مواجه میشود که آیا شرارت واقعاً بخشی از ماهیت ذاتی و تغییرناپذیر یک موجود است یا آنچه ما شر مینامیم، محصول مجموعهای از روایتها، باورها و قراردادهای فرهنگی است که در طول تاریخ تثبیت شدهاند؟
در اینجا استفاده از عناصر فرهنگی و باورهای شرقی، بهویژه مفهوم تناسخ، اهمیت ویژهای پیدا میکند. سریال برای توضیح منشأ شیطانیشدن گو وون، او را به گذشتهای انسانی پیوند میدهد. او در زندگی پیشین خود سو یی سون بوده است؛ انسانی که عشق، فقدان، رنج و انتقام را تجربه کرده و در نتیجه این تجربهها به موجودی شیطانی تبدیل شده است. در سوی دیگر، وول شیم، معشوق او در زندگی گذشته، در چرخه مرگ و تولد دوباره با شخصیت دو دو هی پیوند میخورد. این ساختار روایی با استفاده از مفهوم تناسخ، امکان دیگری برای تفسیر ماهیت شیطان فراهم میکند. در این روایت، شیطان موجودی نیست که الزاماً از آغاز با ماهیتی شرور آفریده شده باشد، بلکه انسانی است که در نتیجه تجربههای وجودی، انتخابها و رنجهای خود به چنین موجودی تبدیل شده است. به این ترتیب، شرارت از یک ماهیت ثابت و ازلی به نتیجه یک فرایند تبدیل میشود. این برداشت با تصویر سنتی شیطان بهعنوان موجودی ذاتاً شرور تفاوت دارد و مخاطب را با امکان دیگری از هستی و هویت مواجه میکند. در اینجا تناسخ فقط ابزاری برای ایجاد پیوند عاشقانه میان دو شخصیت در دو دوره تاریخی نیست، بلکه سازوکاری برای به چالش کشیدن تصور تثبیتشده از هویت و ماهیت موجودات است. انسانی که در یک زندگی به واسطه انتقام و رنج به شیطان تبدیل میشود، در زندگی دیگر میتواند از طریق عشق و فداکاری معنایی متفاوت از وجود خود پیدا کند. بنابراین، هویت نه امری کاملاً ثابت و از پیش تعیینشده، بلکه چیزی وابسته به تجربه، زمان، روابط و انتخابها جلوه میکند.
یکی دیگر از عناصر نمادین مهم سریال، ارتباط گو وون با آب و ماه کامل است. آب در بسیاری از سنتهای اسطورهای و عرفانی شرق، عنصری واسطهای و نماد گذار میان دو وضعیت یا دو جهان است. آب همزمان میتواند بازتابدهنده تصویر باشد و امکان عبور از یک وضعیت وجودی به وضعیت دیگر را فراهم کند. در سریال، ارتباط آب با ماه کامل و دگرگونی وضعیت گو وون را میتوان در چارچوب همین معنای نمادین تحلیل کرد. ماه کامل نیز در بسیاری از فرهنگها با تکمیل چرخه، آشکارشدن نیروهای پنهان و تحول پیوند دارد. ترکیب این دو عنصر، فضایی میان دو جهان انسانی و ماورایی ایجاد میکند؛ جهانی که در آن مرز میان هویت انسانی و شیطانی کاملاً صلب و غیرقابلعبور نیست. گو وون در چنین ساختاری موجودی با هویت ثابت و قطعی نیست، بلکه در موقعیتی قرار دارد که امکان دگرگونی و عبور از مرزهای تعریفشده برای او وجود دارد. این مسئله در کنار روایت تناسخ، به بیثباتشدن تصور ماهیت تغییرناپذیر موجودات کمک میکند.
ساعتساز نابینا در سریال نمادی از خداست؛ خدایی که قوانین اولیه جهان و هستی را بنا میکند، اما پس از آفرینش این قوانین، خود نیز در چارچوب آنها محدود میشود و دیگر نمیتواند آنها را به دلخواه تغییر دهد. او حتی از علم مطلق به آینده برخوردار نیست و نمیتواند تمام رویدادها و انتخابهای موجودات را از پیش بهطور دقیق بداند یا نتیجه آنها را کنترل کند. به این ترتیب، سریال تصویری متفاوت از خدای سنتی ارائه میدهد؛ خدایی که برخلاف تصور رایج، نه قدرت مطلق برای تغییر هر قانون را دارد و نه بر تمام جزئیات آینده اشراف کامل. ساعت بزرگ و عظیمی که پشت سر شیطان و بالای ساختمان دیده میشود نیز نشانهای از همین ساعتساز و نظم اولیهای است که او برای جهان پدید آورده است. در مقابل، شیطان با تکیه بر اختیار و انتخابهای خود، از محدوده انتظارات و قوانین فراتر میرود و در نهایت در شرطبندی با خدا پیروز میشود و به حیات بازمیگردد. این اتفاق صرفاً یک پیروزی عاشقانه یا فداکارانه نیست، بلکه در سطحی عمیقتر، محدودیت قدرت خالق در برابر اختیار مخلوق را به نمایش میگذارد؛ موجودی که درون نظمی ازپیشساختهشده قرار دارد، اما میتواند با انتخابهای خود مسیر پیشبینیشده را برهم بزند و نتیجهای رقم بزند که حتی خدا نیز قادر به پیشبینی دقیق یا جلوگیری قطعی از آن نبوده است. از سوی دیگر، زنبودن خدا در سریال نیز معنای نمادین مهمی دارد و یادآور مفهوم «مادر زمین» است؛ تصویری از آفرینش که بهجای الگوی مردانه و پدرسالارانه خدا، با زنانگی، زایش و نیروی آفرینندگی پیوند میخورد. بدینترتیب، سریال همزمان با به چالش کشیدن تصور سنتی از شیطان، تصویر تثبیتشده از خدا را نیز دگرگون میکند و مرزهای قطعی میان خالق و مخلوق، قدرت و محدودیت، و نظم و اختیار را زیر سؤال میبرد.

در همین ارتباط، ساعت بزرگی که در برخی قابها در پشت سر شیطان و بالای ساختمان دیده میشود، واجد اهمیت نمادین است. اگر ساعتساز را نماد نیروی تنظیمکننده زمان و نظم هستی در نظر بگیریم، حضور ساعت در پسزمینه شخصیت شیطان میتواند بیانگر آن باشد که حتی موجودی که در تصور سنتی در تقابل با خدا قرار دارد، بیرون از نظام زمان و نظم کلی هستی نیست. شیطان با وجود قدرت فراطبیعی و استقلال ظاهری خود، همچنان درون جهانی قرار دارد که قواعد و چرخههای آن بر وجودش تأثیر میگذارند. این تصویر رابطه خدا و شیطان را نیز از یک تقابل ساده و مطلق خارج میکند. در اینجا با دو موجود مستقل و همتراز که در دو سوی یک میدان نبرد ایستادهاند مواجه نیستیم، بلکه میتوان حضور شیطان را درون نظمی بزرگتر تفسیر کرد که ساعتساز نماد آن است. به این ترتیب، ساعت نهفقط نشانه گذر زمان، بلکه یادآور وجود ساختاری است که حتی نیروهای ظاهراً متضاد نیز درون آن قرار گرفتهاند.
بااینحال، عمیقترین لایه فلسفی سریال را باید در نسبت آن با اندیشه پستمدرن و بهویژه واسازی دریدایی جستوجو کرد. دریدا در نقد متافیزیک حضور و ساختارهای مبتنی بر مرکز، نشان میدهد که معنا برخلاف تصور سنتی، دارای بنیانی کاملاً مستقل، ثابت و خودبسنده نیست. بسیاری از مفاهیمی که ما آنها را بدیهی و طبیعی تصور میکنیم، درون نظامی از تفاوتها و تقابلهای زبانی و فرهنگی شکل گرفتهاند. یکی از مهمترین موضوعات مورد نقد او، تقابلهای دوتایی است؛ تقابلهایی مانند گفتار و نوشتار، حضور و غیاب، طبیعت و فرهنگ و دیگر دوگانههایی که در آنها معمولاً یک قطب بر قطب دیگر برتری پیدا میکند. در واسازی، هدف صرفاً جابهجاکردن جایگاه دو طرف نیست، بلکه نشاندادن وابستگی متقابل آنها و بیثباتکردن نظامی است که این تقابل را طبیعی و قطعی جلوه میدهد. از این منظر، نمیتوان صرفاً گفت سریال جایگاه شیطان را از شر به خیر تغییر داده است؛ زیرا چنین برداشتی همچنان وجود یک نظام ثابت خیر و شر را مفروض میگیرد و تنها جای شخصیتها را در آن عوض میکند. خوانش عمیقتر این است که خود نظام تولیدکننده این دوگانهها مورد پرسش قرار میگیرد.
در واقع، شیطان بدون مفهوم خدا، خیر و شر به شکل سنتی قابلتعریف نیست؛ همانطور که مفهوم خدا نیز درون نظام معنایی تقابلی، از طریق نسبت با شیطان و شر معنا پیدا میکند. بنابراین، وقتی سریال تصویر شیطان را تغییر میدهد، صرفاً یکی از دو قطب را بازنمایی مجدد نمیکند، بلکه بهطور غیرمستقیم قطب مقابل را نیز دچار بیثباتی میکند. اگر شیطان میتواند زیبا، عاشق و فداکار باشد، دیگر نمیتوان زیبایی را بهسادگی در انحصار خیر و زشتی را در انحصار شر قرار داد. اگر شیطان میتواند محصول تجربه انسانی و رنج باشد، دیگر نمیتوان ماهیت شر را بهعنوان یک حقیقت ازلی و مستقل بدون پرسش پذیرفت. اگر خدا نیز در قالب ساعتسازی نابینا ظاهر شود، حتی تصویر متعارف و تثبیتشده امر الهی نیز از وضعیت بدیهی و تغییرناپذیر خود خارج میشود. در نتیجه، هیچیک از این مفاهیم در مقام یک معنای نهایی و کاملاً مستقل باقی نمیمانند.
این مسئله با مفهوم «دیفرانس» یا Différance در اندیشه دریدا نیز قابلتوضیح است. معنا نه بهصورت حقیقتی حاضر، کامل و نهایی، بلکه در شبکهای از تفاوتها و ارجاعهای متقابل شکل میگیرد و همواره امکان تعویق و تفسیر مجدد آن وجود دارد. در چنین چارچوبی، مفهوم شیطان معنای خود را صرفاً از یک ذات مستقل دریافت نمیکند، بلکه در ارتباط با مجموعهای از نشانههای فرهنگی، دینی، زبانی و تاریخی ساخته میشود. وقتی این نشانهها تغییر میکنند، معنای تثبیتشده نیز دچار تزلزل میشود. سریال «شیطان من» دقیقاً با تغییر این نشانهها، مخاطب را از اطمینان اولیه خود نسبت به مفاهیمی که بدیهی میپنداشته است، خارج میکند.
نکته مهم این است که این واسازی فقط در سطح مفاهیم انتزاعی باقی نمیماند، بلکه مستقیماً در تجربه مخاطب اتفاق میافتد. مخاطب با پیشفرضهای فرهنگی خود وارد داستان میشود و از همان ابتدا میداند که شیطان باید نماد شر باشد. اما در طول روایت، با موجودی مواجه میشود که برخلاف انتظارات او رفتار میکند. او زیباست، عشق میورزد، رنج میکشد و در نهایت فداکاری میکند. در مقابل، انسانهایی که باید بهطور طبیعی در جایگاه خیر قرار بگیرند، دست به اعمالی میزنند که از نظر اخلاقی بهمراتب تاریکتر از رفتار شیطان است. در نتیجه، مخاطب دیگر جایگاه امن و قطعی برای قضاوت ندارد. او نهتنها درباره شخصیتها، بلکه درباره معیارهایی که بر اساس آنها قضاوت میکند نیز دچار تردید میشود. این همان نقطهای است که اثر از یک داستان فانتزی عاشقانه فراتر میرود و به تجربهای از تغییر در نظام ادراکی و معنایی مخاطب تبدیل میشود.
از این منظر، عنوان «شیطان من» نیز معنایی فراتر از مالکیت عاطفی یا اشاره به رابطه عاشقانه دو شخصیت پیدا میکند. این عنوان میتواند نشانهای از شخصیسازی و بازتعریف مفهومی باشد که پیشتر بهصورت جمعی و فرهنگی تعریف شده است. شیطان دیگر آن موجود ناشناخته و مطلقاً شروری نیست که روایتهای سنتی به مخاطب معرفی کردهاند؛ بلکه به موجودی تبدیل میشود که هر فرد میتواند در نسبت با تجربه، احساس و شناخت خود، معنای متفاوتی از او بسازد. حتی میتوان عنوان را به شکلی استعاری به شیطان درونی انسان نیز تعمیم داد؛ همان بخشهایی از وجود که فرهنگ و اخلاق رسمی آنها را طرد یا سرکوب کردهاند، اما شاید در مواجههای دوباره بتوانند معنایی متفاوت پیدا کنند.
در نهایت، باید گفت «شیطان من» را میتوان اثری دانست که از طریق بازنمایی متفاوت شیطان، استفاده از مفهوم تناسخ، بهرهگیری از نمادهای آب و ماه کامل، تصویرسازی غیرمتعارف از خدا در قالب ساعتساز نابینا و تأکید بر نماد ساعت و زمان، به بازاندیشی در مفاهیم تثبیتشده دینی و فرهنگی میپردازد. این عناصر در کنار یکدیگر جهانی میسازند که در آن مرزهای سنتی میان انسان و شیطان، خیر و شر، زیبایی و زشتی و حتی خدا و موجودات ماورایی دیگر بهآسانی قابلتعریف نیستند. اهمیت چنین رویکردی در این نیست که یک حقیقت قدیمی را با حقیقتی تازه جایگزین کند، بلکه در این است که خود ادعای وجود حقیقتی اصیل، مستقل و تغییرناپذیر را به پرسش میکشد. از منظر پستمدرن، دوگانههای تثبیتشده بیش از آنکه بازتاب واقعیتهایی طبیعی و ازلی باشند، میتوانند برساخته نظامهای فرهنگی و تاریخی باشند. بنابراین، واسازی آنها امکان دیدن جهان از منظری متفاوت را فراهم میکند که نگاه مد نظر شیطان پرستان امروزی است.
یکی از پرسشهای اساسی در فلسفه نفس و معرفتشناسی عرفانی این است که آیا برای مشاهده حقایق باطنی و ملکوتی عالم، انسان باید از حیات طبیعی و تعلقات بدنی خارج شود یا آنکه صرف نزدیک شدن به مرگ و تضعیف سلطه قوای مادی برای چنین انکشافی کفایت میکند؟ تجربههای نزدیک به مرگ (Near-Death Experiences) از یکسو و برخی حکایات منقول در منابع اسلامی از سوی دیگر، زمینهای برای طرح این پرسش فراهم میکنند. در برخی از این حکایات، شخص در موقعیتی قرار میگیرد که مرگ را قریبالوقوع میبیند و در نتیجه، امیدش از اسباب مادی قطع میشود. در چنین وضعیتی، از انکشاف حقیقت و مشاهده امری فراتر از ادراک متعارف سخن گفته میشود.
این مقاله با تکیه بر چند حکایت منقول درباره امام صادق (ع)، پیامبر اکرم (ص) و حضرت داوود (ع)، این فرضیه را بررسی میکند که مرگ بالفعل شرط ضروری انکشاف برخی حقایق نیست؛ بلکه ممکن است نزدیک شدن به مرگ، به واسطه تضعیف تعلقات و محدودیتهای ادراک مادی، زمینهای برای ظهور معرفتی دیگر فراهم کند. این مسئله با مفهوم موت اختیاری در عرفان اسلامی نیز قابل مقایسه است؛ زیرا عارف در موت اختیاری میکوشد پیش از مرگ طبیعی، از سلطه تعلقات نفسانی و مادی رها شود. البته باید میان تفسیر عرفانی این حکایات و تبیین پزشکی تجربههای نزدیک به مرگ تمایز گذاشت.
کلیدواژهها: تجربه نزدیک به مرگ، انکشاف حجاب، حقیقت، معرفت شهودی، موت اختیاری، امام صادق (ع)، فلسفه نفس، عالم ملکوت.
یکی از پرسشهای بنیادین در فلسفه نفس این است که آیا انسان برای مشاهده حقیقت هستی باید از بدن مادی جدا شود یا آنکه چنین مشاهدهای در وضعیت حیات طبیعی نیز امکانپذیر است؟
اگر ادراک متعارف انسان را وابسته به حواس و قوای مادی بدانیم، میتوان این پرسش را مطرح کرد که آیا محدودیتهای این قوای مادی خود مانعی برای مشاهده برخی مراتب هستی هستند؟ به بیان دیگر، آیا ممکن است انسان در شرایطی که سلطه ادراک حسی و تعلقات مادی بر او تضعیف میشود، به مرتبهای از معرفت دست یابد که در زندگی عادی برای او حاصل نیست؟
تجربههای نزدیک به مرگ این مسئله را به شکلی خاص مطرح میکنند. افرادی که در شرایط بحرانی پزشکی، مانند ایست قلبی یا اختلالات شدید حیاتی، قرار گرفتهاند، گاه از تجربههایی سخن میگویند که در آنها احساس جدایی از بدن، مشاهده محیط از منظری متفاوت، مواجهه با نور یا ادراک واقعیتی فراتر از جهان متعارف گزارش شده است (Parnia et al., 2022).
در این میان، یک پرسش فلسفی مهم مطرح میشود:
آیا تجربهگر نزدیک به مرگ واقعاً مرده است یا صرفاً به آستانه مرگ رسیده است؟
اگر او واقعاً مرده باشد، بازگشت او به حیات و گزارش تجربهاش با تعریف مرگ زیستی و مسئله بازگشت از مرگ مواجه خواهد شد. اما اگر مرگ را به معنای توقف برگشتناپذیر حیات زیستی در نظر بگیریم، بسیاری از افرادی که تجربه نزدیک به مرگ داشتهاند، در واقع نمردهاند؛ بلکه در وضعیت بحرانی و نزدیک به مرگ قرار گرفتهاند و سپس به زندگی بازگشتهاند.
از این منظر، میتوان پرسش را به شکل دیگری مطرح کرد: آیا برای انکشاف حقایق هستی، مرگ بالفعل ضرورت دارد یا نزدیک شدن به مرگ نیز میتواند زمینه چنین انکشافی را فراهم کند؟
فرضیه اصلی این مقاله آن است که در چارچوب یک تفسیر فلسفی ـ عرفانی، نزدیک شدن به مرگ میتواند بدون تحقق مرگ بالفعل، زمینه تضعیف حجابهای ناشی از تعلقات مادی و ظهور نوعی ادراک متفاوت را فراهم آورد.
یکی از حکایات قابل تأمل در این زمینه، روایتی است که از امام صادق (ع) درباره مردی نقل شده که نزد پیامبر اکرم (ص) آمد و درخواست کرد حقیقت را همانگونه که هست به او نشان دهند.
متن عربی روایت:
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیهالسلام) قَالَ: إِنَّ رَجُلاً أَتَى النَّبِیَّ (صلىاللهعلیهوآله) فَقَالَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ، أَرِنِی الْحَقَّ کَمَا هُوَ. فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ (صلىاللهعلیهوآله): أَمَّا إِنَّکَ إِنْ صَبَرْتَ وَإِلَّا فَاصْبِرْ.
فَقَالَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ، أَرِنِی الْحَقَّ کَمَا هُوَ. فَقَالَ: یَا عَلِیُّ، خُذْ بِیَدِهِ فَأَقِمْهُ عَلَى شَفِیرِ الْبِئْرِ.
فَأَخَذَ بِیَدِهِ فَأَقَامَهُ عَلَى شَفِیرِ الْبِئْرِ، ثُمَّ قَالَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ، أَرِنِی الْحَقَّ کَمَا هُوَ.
فَقَالَ: یَا عَلِیُّ، أَرْسِلْهُ. فَأَرْسَلَهُ، فَوَقَعَ فِی الْبِئْرِ.
فَقَالَ النَّبِیُّ (صلىاللهعلیهوآله): أَمَّا إِنَّهُ لَوْ کَانَ یَعْلَمُ الْحَقَّ کَمَا هُوَ لَمَا سَأَلَ.
در این حکایت، مردی از پیامبر (ص) میخواهد حقیقت را همانگونه که هست به او نشان دهد. پیامبر ابتدا او را به صبر فرامیخواند؛ اما مرد بر درخواست خود اصرار میکند. سرانجام پیامبر به امیرالمؤمنین (ع) دستور میدهد او را کنار دهانه چاه قرار دهد و سپس رهایش کند. مرد در چاه سقوط میکند.
پیامبر در پایان میفرماید: «اگر او حقیقت را همانگونه که هست میشناخت، چنین درخواستی نمیکرد.»
نکته قابل تأمل این روایت، قرار گرفتن شخص در موقعیتی است که مرگ را بهعنوان خطری قریبالوقوع تجربه میکند. او که در ابتدا خواهان مشاهده حقیقت بوده، اکنون با وضعیتی مواجه شده که تمام وجودش را در معرض نابودی قرار داده است.
از منظر خوانش عرفانی، میتوان این وضعیت را موقعیتی دانست که در آن انسان با محدودیتهای وجودی خود مواجه میشود و نسبت او با حقیقت تغییر میکند.
در زندگی عادی، انسان غالباً خود را به اسباب، امکانات، تواناییها و تکیهگاههای مادی وابسته میبیند. اما هنگامی که این تکیهگاهها در معرض فروپاشی قرار میگیرند، انسان با حقیقتی بنیادی درباره وجود خود مواجه میشود: وابستگی و فقر وجودی.
بنابراین، میتوان سقوط در چاه را در این روایت نمادی از مواجهه انسان با وضعیت وجودی خویش دانست؛ وضعیتی که در آن توهم استقلال و اتکای مطلق به اسباب مادی فرو میریزد.
حکایت دیگری که از جهت موضوع این مقاله اهمیت دارد، داستان پیرمردی است که در مسیر امام صادق (ع) در بغداد با ایشان مواجه میشود و درخواست میکند امام خود را به او بشناسانند.
در نقل سید احمد مستنبط در کتاب القطرة فی مناقب العترة الطاهرة، این پیرمرد سه مرتبه به رود دجله انداخته میشود. در مرتبه نخست و دوم، با شنا کردن خود را نجات میدهد؛ اما در مرتبه سوم، توان جسمانی او تحلیل میرود و در میانه رود در معرض غرق شدن قرار میگیرد.
در آن لحظه، امام دست خود را دراز میکنند و او را نجات میدهند.
در شرح این حکایت، لحظه تعیینکننده هنگامی است که پیرمرد از نجات خود بهوسیله توانایی جسمانی ناامید میشود و به خداوند متوسل میگردد. در آن وضعیت، از کنار رفتن پرده و مشاهده مقام امام صادق (ع) سخن گفته میشود.
در نقل موجود، عبارت محوری چنین آمده است: فَلَمَّا عَجَزَ عَنِ السِّبَاحَةِ وَأَیْقَنَ بِالْهَلَاکِ، انْقَطَعَ إِلَى اللَّهِ فَنَادَى: یَا اللَّهُ!
و در ادامه: هُنَاکَ انْکَشَفَ لَهُ الْغِطَاءُ، فَرَأَى جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ مَالِئاً مَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ.
یعنی: «هنگامی که از شنا کردن ناتوان شد و به هلاکت خود یقین کرد، از همه چیز به سوی خدا منقطع شد و ندا داد: یا الله! در آن هنگام پرده از برابر دیدگانش کنار رفت و جعفر بن محمد (ع) را مشاهده کرد که تمام فاصله میان مشرق و مغرب را فرا گرفته بود.»
(مستنبط، بیتا، نقل حکایت از شیخ جعفر شوشتری؛ برای مشخصات نقل، نک. القطرة فی مناقب العترة الطاهرة).
این حکایت از حیث موضوع مقاله اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا در آن، میان نزدیک شدن به مرگ و انکشاف حجاب رابطهای آشکار در روایت برقرار شده است.
پیرمرد در دو مرحله نخست همچنان به توانایی جسمانی خود متکی است. او میتواند شنا کند و از خطر خارج شود. اما در مرحله سوم، این امکان نیز از بین میرود.
در این نقطه، وضعیت وجودی او تغییر میکند. دیگر نمیتواند به بدن، مهارت، قدرت شنا یا اسباب طبیعی اتکا کند. تنها چیزی که برای او باقی میماند، توسل به خداوند است.
در اینجا میتوان از مفهومی به نام «انقطاع از اسباب» سخن گفت. انقطاع از اسباب به این معنا نیست که اسباب طبیعی حقیقتاً نابود میشوند؛ بلکه انسان در تجربه وجودی خود درمییابد که هیچیک از آنها استقلالی از خود ندارند. از منظر عرفانی، ممکن است همین انقطاع، زمینهای برای ظهور معرفتی باشد که در حالت عادی و در میان اشتغالات مادی و نفسانی حاصل نمیشود. در واقع، در این حکایت، پیرمرد برای رسیدن به معرفت امام، به مرز ناتوانی و هلاکت میرسد؛ اما لازم نیست واقعاً بمیرد. همین نزدیک شدن به مرگ و قطع امید از تواناییهای مادی، در منطق حکایت با انکشاف حقیقت همراه میشود.
حکایت دیگری که بهویژه از جهت مفهوم انقطاع اهمیت دارد، داستان مردی است که از امام صادق (ع) درباره اسم اعظم سؤال میکند.
متن عربی نقلشده در کتاب لوامع البینات فخرالدین رازی چنین است:
رُوِیَ أَنَّ وَاحِداً سَأَلَ جَعْفَرَ الصَّادِقَ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ عَنِ الِاسْمِ الْأَعْظَمِ، فَقَالَ لَهُ: قُمْ وَاشْرَعْ فِی هَذَا الْحَوْضِ وَاغْتَسِلْ حَتَّى أُعَلِّمَکَ الِاسْمَ الْأَعْظَمَ.
فَلَمَّا شَرَعَ فِی الْمَاءِ وَاغْتَسَلَ، وَکَانَ الزَّمَانُ زَمَانَ الشِّتَاءِ وَالْمَاءُ فِی غَایَةِ الْبَرْدِ، فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ یَخْرُجَ مِنْ جَانِبِ الْمَاءِ، أَمَرَ جَعْفَرٌ أَصْحَابَهُ حَتَّى مَنَعُوهُ مِنَ الْخُرُوجِ عَنِ الْمَاءِ، وَکُلَّمَا أَرَادَ أَنْ یَخْرُجَ أَلْقَوْهُ فِی ذَلِکَ الْمَاءِ الْبَارِدِ.
فَتَضَرَّعَ الرَّجُلُ إِلَیْهِمْ کَثِیراً فَلَمْ یَقْبَلُوا قَوْلَهُ، فَغَلَبَ عَلَى ظَنِّ ذَلِکَ الرَّجُلِ أَنَّهُمْ یُرِیدُونَ قَتْلَهُ وَإِهْلَاکَهُ، فَتَضَرَّعَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِی أَنْ یُخَلِّصَهُ مِنْهُمْ.
فَلَمَّا سَمِعُوا مِنْهُ ذَلِکَ الدُّعَاءَ أَخْرَجُوهُ مِنَ الْمَاءِ، وَأَلْبَسُوهُ الثِّیَابَ، وَتَرَکُوهُ حَتَّى عَادَتِ الْقُوَّةُ إِلَیْهِ.
ثُمَّ قَالَ لِجَعْفَرَ الصَّادِقِ: الْآنَ عَلِّمْنِی اسْمَ اللَّهِ الْأَعْظَمَ.
فَقَالَ جَعْفَرٌ: یَا هَذَا، إِنَّکَ قَدْ تَعَلَّمْتَ الِاسْمَ الْأَعْظَمَ وَدَعَوْتَ اللَّهَ بِهِ وَأَجَابَکَ.
فَقَالَ: وَکَیْفَ ذَلِکَ؟
فَقَالَ جَعْفَرٌ: إِنَّ کُلَّ اسْمٍ مِنْ أَسْمَائِهِ تَعَالَى یَکُونُ فِی غَایَةِ الْعَظَمَةِ، إِلَّا أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا ذَکَرَ اسْمَ اللَّهِ عِنْدَ تَعَلُّقِ قَلْبِهِ بِغَیْرِ اللَّهِ لَمْ یَنْتَفِعْ بِهِ، وَإِذَا ذَکَرَهُ عِنْدَ انْقِطَاعِ طَمَعِهِ مِنْ غَیْرِ اللَّهِ کَانَ ذَلِکَ الِاسْمَ الْأَعْظَمَ.
(فخرالدین رازی، لوامع البینات فی شرح أسماء الله تعالى والصفات، ص. ۸۸).
در این حکایت، برخلاف روایت قبلی، سخن مستقیماً از مشاهده مقام امام یا حقیقت ملکوت نیست؛ بلکه موضوع اصلی، تحقق انقطاع از غیر خدا و حقیقت اسم اعظم است.
بااینحال، از حیث ساختار معرفتی، شباهت مهمی میان این دو حکایت وجود دارد. در هر دو، انسان هنگامی به حقیقتی دست مییابد که اسباب و تکیهگاههای عادی برای او کارایی خود را از دست میدهند. در حکایت حوض، شخص زمانی به اسم اعظم دست مییابد که از غیر خدا ناامید میشود. امام در توضیح این وضعیت میفرماید:
«هرگاه انسان نام خدا را در حالی بر زبان آورد که قلبش به غیر خدا وابسته است، از آن بهرهای نمیبرد؛ اما هنگامی که امیدش از غیر خدا قطع شود، همان نام، اسم اعظم خواهد بود.» در اینجا میتوان میان «قطع تعلق» و «انکشاف حقیقت» رابطهای برقرار کرد.
از این منظر، نزدیک شدن به مرگ ممکن است یکی از موقعیتهایی باشد که در آن، وابستگیهای انسان به اسباب طبیعی فرو میریزند و او با فقر وجودی خویش مواجه میشود.
اکنون میتوان به پرسش اصلی مقاله بازگشت: آیا برای مشاهده حقایق هستی باید انسان واقعاً بمیرد؟
پاسخ پیشنهادی این مقاله منفی است؛ دستکم در چارچوب تفسیر فلسفی ـ عرفانی مورد بحث، مرگ بالفعل شرط ضروری انکشاف نیست.
برای توضیح این مدعا باید میان دو مسئله تمایز قائل شد:
۱. مرگ به معنای پایان برگشتناپذیر حیات زیستی؛
۲. تضعیف یا زوال سلطه تعلقات و محدودیتهای ادراک مادی.
این دو لزوماً همزمان اتفاق نمیافتند. ممکن است انسان همچنان زنده باشد، اما در وضعیتی قرار گیرد که تکیهگاههای معمول او از میان رفته باشند. در چنین وضعیتی، تجربه او از خویشتن و جهان میتواند بهطور اساسی دگرگون شود. بنابراین، آنچه در خوانش عرفانی این حکایات اهمیت دارد، لزوماً تحقق مرگ زیستی نیست؛ بلکه نوعی دگرگونی در نسبت انسان با بدن، اسباب و تعلقات مادی است. به بیان دیگر، میتوان میان مرگ جسمانی و مرگ تعلقات تفاوت گذاشت. مرگ جسمانی به معنای پایان حیات طبیعی است؛ اما مرگ تعلقات به معنای از دست رفتن استقلالپنداری انسان نسبت به اسباب و محدودیتهای نفسانی است. در این چارچوب، نزدیک شدن به مرگ میتواند تجربهای از فروپاشی اتکای انسان به جهان مادی ایجاد کند، بدون آنکه حیات زیستی او پایان یابد. البته این استدلال بهتنهایی اثبات نمیکند که تمام تجربههای نزدیک به مرگ ناشی از کنار رفتن حجابهای متافیزیکی هستند. این یک تفسیر فلسفی از آن تجربههاست و برای اثبات واقعنمایی ادراکهای گزارششده، به استدلالهای مستقل نیاز داریم.
یکی از مفاهیم مهم در عرفان اسلامی که میتوان آن را در امتداد این بحث بررسی کرد، مفهوم «موت اختیاری» است.
موت اختیاری در معنای عرفانی، به معنای پایان دادن به حیات زیستی یا جدا کردن ارادی روح از بدن نیست؛ بلکه به معنای عبور از سلطه نفس اماره، ترک تعلقات و رهایی از وابستگیهایی است که مانع معرفت و قرب الهی میشوند. در ادبیات عرفانی، عبارت مشهور زیر برای اشاره به این معنا به کار رفته است: مُوتُوا قَبْلَ أَنْ تَمُوتُوا. «بمیرید پیش از آنکه بمیرید.» البته انتساب این عبارت به پیامبر اکرم (ص) از نظر حدیثی قطعی نیست و برخی محققان آن را از اقوال صوفیه دانستهاند. مقصود عرفانی از این عبارت آن است که انسان پیش از مرگ طبیعی، از خودخواهی، دلبستگیهای نفسانی و وابستگی به دنیا عبور کند. از این منظر، موت اختیاری نوعی تجربه آگاهانه از رهایی از تعلقات است.
در اینجا میتوان یک شباهت ساختاری میان تجربه نزدیک به مرگ و موت اختیاری مشاهده کرد: در تجربه نزدیک به مرگ، انسان ممکن است بهصورت ناخواسته با وضعیت فروپاشی اسباب و نزدیکی به نابودی مواجه شود. در موت اختیاری، عارف بهصورت ارادی میکوشد از وابستگی به اسباب و تعلقات نفسانی عبور کند. در اولی، انقطاع ممکن است در اثر یک بحران وجودی و جسمانی اتفاق بیفتد؛ در دومی، انقطاع حاصل مجاهدت، مراقبه و سلوک است.
بنابراین، میتوان گفت این دو پدیده از نظر شرایط وقوع متفاوتاند، اما در یک تفسیر عرفانی ممکن است در یک نقطه به هم برسند: کاهش سلطه تعلقات مادی و نفسانی بر ادراک انسان. البته نباید موت اختیاری را معادل تجربه نزدیک به مرگ دانست؛ زیرا اولی مفهومی اخلاقی و سلوکی است و دومی عنوانی برای مجموعهای از تجربههای گزارششده در شرایط بحرانی پزشکی.
برای تکمیل بحث باید به دیدگاه پزشکی و علوم اعصاب نیز توجه کرد.
در پزشکی معاصر، میان ایست قلبی، مرگ بالینی و مرگ مغزی تمایز وجود دارد. ایست قلبی ممکن است با مداخلات احیا برگشتپذیر باشد؛ اما مرگ مغزی به معنای از دست رفتن برگشتناپذیر عملکردهای مغز بر اساس معیارهای پزشکی است.
ازاینرو، افرادی که پس از ایست قلبی احیا میشوند، لزوماً به معنای دقیق پزشکی مرده محسوب نمیشوند (Parnia et al., 2022).
در پژوهشهای تجربه نزدیک به مرگ، پدیدههایی مانند احساس خروج از بدن، مشاهده محیط از منظری متفاوت، احساس آرامش عمیق، مشاهده نور و تجربههای دگرگونکننده گزارش شدهاند (Hashemi et al., 2023).
بااینحال، درباره سازوکار این تجربهها اتفاقنظر وجود ندارد. برخی تبیینها بر تغییرات عصبی و فیزیولوژیک تمرکز میکنند و برخی دیگر به جنبههای روانشناختی و پدیدارشناختی توجه دارند.
نکته مهم آن است که پژوهش علمی درباره این تجربهها هنوز نمیتواند بهتنهایی واقعنمایی متافیزیکی آنها را اثبات یا رد کند.
بنابراین، اگر بخواهیم تجربه نزدیک به مرگ را در چارچوب نظریه انکشاف حجاب تفسیر کنیم، باید میان دو سطح تمایز بگذاریم:
سطح پدیدارشناختی: شخص واقعاً تجربهای عمیق و متفاوت از ادراک معمول خود گزارش میکند.
سطح هستیشناختی: اینکه متعلق این تجربه واقعاً عالمی فراتر از جهان مادی بوده است، نیازمند استدلال فلسفی و معرفتشناختی مستقل است.
این تمایز از خلط تجربه شخصی با اثبات وجودشناختی جلوگیری میکند.
از مجموع مباحث میتوان به این نتیجه رسید که در برخی حکایات اسلامی، میان نزدیک شدن به مرگ، انقطاع از اسباب و ظهور حقیقت ارتباط برقرار شده است.
در حکایت مردی که نزد پیامبر (ص) آمد و درخواست مشاهده حقیقت کرد، شخص در معرض سقوط در چاه قرار میگیرد.
در حکایت پیرمرد دجله، انسان زمانی که توانایی نجات خود را از دست میدهد و به هلاکت یقین میکند، با انکشاف حجاب مواجه میشود.
در حکایت اسم اعظم نیز مرد هنگامی به حقیقت انقطاع میرسد که امیدش از غیر خدا قطع شده است.
وجه مشترک این حکایات را میتوان در فروپاشی اتکای استقلالی به اسباب مادی جستوجو کرد.
از این منظر، شاید آنچه انسان را به مشاهده حقیقت نزدیک میکند، خود مرگ زیستی نباشد، بلکه وضعیتی باشد که در آن، حجابهای ناشی از تعلقات و وابستگیهای او تضعیف میشوند. این مسئله با موت اختیاری در عرفان اسلامی نیز قابل مقایسه است. عارف میکوشد با مجاهدت و سلوک، پیش از آنکه مرگ طبیعی فرا برسد، از سلطه نفس و تعلقات دنیوی عبور کند. بنابراین، میتوان فرضیه نهایی را چنین صورتبندی کرد:
برای انکشاف برخی مراتب حقیقت، لزوماً نیازی به تحقق مرگ زیستی نیست؛ بلکه ممکن است نزدیک شدن به مرگ، یا تحقق انقطاعی عمیق از تعلقات مادی و نفسانی، زمینه کنار رفتن برخی حجابهای ادراک را فراهم کند. از این حیث، تجربه نزدیک به مرگ و موت اختیاری، با وجود تفاوتهای ماهوی، میتوانند در یک چارچوب فلسفی ـ عرفانی بهعنوان دو مسیر متفاوت برای تضعیف سلطه ادراک و تعلقات متعارف بررسی شوند.
فخرالدین رازی، محمد بن عمر. (بیتا). لوامع البینات فی شرح أسماء الله تعالى والصفات (ص. ۸۸). (حکایت سؤال از اسم اعظم).
مستنبط، سید احمد. (بیتا). القطرة فی مناقب العترة الطاهرة. (حکایت پیرمرد و رود دجله، منقول از شیخ جعفر شوشتری).
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی (ج. ۷، ص. ۴۱۵). دار الکتب الإسلامیة. (روایت حضرت داوود و درخواست مشاهده حقیقت).
Hashemi, A., Oroojan, A. A., Rassouli, M., & Ashrafizadeh, H. (2023). Explanation of near-death experiences: A systematic analysis of case reports and qualitative research. Frontiers in Psychology, 14, 1048929. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1048929
Parnia, S., Post, S. G., Lee, M. T., Lyubomirsky, S., Aufderheide, T. P., Deakin, C. D., Greyson, B., Long, J., Gonzales, A. M., Huppert, E. L., Dickinson, A., Mayer, S., Locicero, B., Levin, J., Bossis, A., Worthington, E., Fenwick, P., & Shirazi, T. K. (2022). Guidelines and standards for the study of death and recalled experiences of death—A multidisciplinary consensus statement and proposed future directions. Annals of the New York Academy of Sciences, 1511(1), 5–21. https://doi.org/10.1111/nyas.14740